ill titleTeodor Talowski (1857- 1910) - architekt z Zasowa

Teodor Marian Talowski urodził 23 marca 1857 roku się w Zasowie (dawniej Zassów), był wybitnym architektem przełomu XIX i XX wieku. Ta wybitna postać zaprojektowała w naszym rejonie kilka budynków sakralnych i siedzib rodów, jest też związana z naszym rejonem poprzez miejsce urodzenia - Zasów. Zasów to miejscowość leżąca przy drodze prowadzącej z Radomyśla Wielkiego do Dębicy. Miejscowość była siedzibą znanego rodu Łubieńskich - rodziny o bogatych tradycjach patryjotycznych. Obecnie Zasów znany jest z licznych szkółek drzew owocowych, których uprawa została wprowadzona właśnie przez Łubieńskich oraz ruin ich rodowego dworu.


Ruiny dworu Łubieńskich w Zasowie. Budynek uszkodzony podczas walk w 1944-45 roku, nie konserwowany po wojnie, w latach 50-tych popadł w ruinę. Zdjęcie S. Cichoń.

http://zarowianie.republika.pl/photos2006/pics/menento_zasow_dom_lubienskich_1.jpg

Teodor Talowski złożył w 1875 r. pomyślnie egzamin maturalny w Wyższej Szkole Realnej w Krakowie, by następnie kontynuować naukę na studiach architektonicznych w Wiedniu oraz we Lwowie, gdzie uzyskał dyplom architekta u profesora Juliana Zachariewicza. Po powrocie do Krakowa rozpoczął pracę jako asystent (1881r.), jednak wkrótce mianowano go profesorem rysunku i budownictwa w Akademii Techniczno-Przemysłowej. W ruchu budowlanym trwała wówczas znakomita koniunktura, toteż młody projektant o oryginalnym spojrzeniu na architekturę dość szybko zwrócił na siebie uwagę, zyskując zasłużoną renomę.

W 1901 roku Talowski został powołany na stanowisko profesora Politechniki Lwowskiej. W Krakowie pozostawił córki Jadwigę i Annę, które wyszły za przedsiębiorców i zarazem pionierów krakowskiego automobilizmu - Wilhelma Rippera i Włodzimierza Ustyanowicza. Od roku 1906 roku jego aktywność zawodowa spadła z powodu ciężkiej choroby. W jej wyniku Teodor Talowski zmarł 1 maja 1910 roku we Lwowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie w grobowcu rodzinnym Talowskich i Paszkowskich. Nie dane było mu już doczekać ukończenia ostatniego wielkiego dzieła - lwowskiego kościoła św. Elżbiety.

Teodor Talowski projektantem kilkudziesięciu okazałych i nieszablonowych budowli sakralnych (w tym około 70 kościołów) oraz budynków użyteczności publicznej. Wielkość Talowskiego polegała przede wszystkim na tym, że choć nawiązywał do stylów historycznych w swoich projektach, to jednocześnie potrafił nadać swym realizacjom indywidualne piętno - nie odwołując się bezpośrednio do żadnego z tych stylów. Elewacje projektowanych przezeń budynków wykonane były z surowej, sczerniałej cegły, w sposób zamierzony formowanej nierówno i chropowato, a kompozycję ścian nierzadko wzbogacały żeliwne elementy i pnącza. Talowski zaprojektował i zlecał produkcję specjalnej (nieforemnej) cegły wg własnej receptury, którą wykorzystywał w projektowanych budynkach. Wojciech Bałus (znawca jego architektury) tak pisze o projektach kościołów Talowskiego: "Jego dzieła są też malowniczo rozedrgane [...]. I ten właśnie rys malowniczości nadaje im specyficznego oraz niepowtarzalnego wyrazu, pozwalając bezbłędnie rozpoznać prace Talowskiego wśród licznych budowli sakralnych w Galicji na przełomie wieku XIX i XX." Projekty Teodora Talowskiego są do dnia dzisiejszego nie tylko rozpoznawalne, ale wręcz wyróżniające się spośród innych budynków. W szczególności mieszkańcy jego kamienic w Krakowie (nawet sąsiedzi) potrafią wskazać nie tylko nazwisko architekta jako autora projektu, ale również wskazać innego budynki jego autorstwa w Krakowie. Co w przypadku architektów, jest dość unikalne. Jego eklektyczna twórczość przetwała więc próbę czasu i jest inspiracją dla nowych architektów.

W czasach mu współczesnych Teodor Talowski był bardzo cenionym architektem wśród galicyjskiej arystokracji i fundatorów. Tworzył siedziby rodowe, kościoły, obiekty sepulkralne (budowle związane z pochówkiem zmarłych) oraz budynki użytku publicznego (szkoły, siedziby Towarzystwa Sokół, ratusze). Według wielu znawców tematu Talowski uważany jest za jednego z największych polskich architektów przełomu XIX i XX wieku.

Do najsławniejszych projektów należy kościół św. Elżbiety we Lwowie, kamienica "Pod pająkiem" na zbiegu ulic Karmelickiej i Batorego w Krakowie, kamienice "Pod śpiewającą żabą", "Festina lente", "Pod osłem" przy ulicy Retoryka w Krakowie, szpital Zakonu Bonifratów na Kazimierzu w Krakowie, znany wiadukt kolejowy na ulicy Lubicz, dwór Skrzeczyńskich w Lubzinie oraz mauzoleum Potockich w podziemiach kościoła w Łańcucie. Dziełem wyjątkowym w twórczości Talowskiego jest projekt ossuarium na polach bitwy pod Austerlitz.


Kościół Św. Elżbiety we Lwowie wg projektu Teodora Talowskiego. Ze zbiorów http://www.wikimedia.org.


Budynek Szpitala Zakonu Bonifratów zaprojektowany przez Teodora Talowskiego. Akwarela Teodora Talowskiego z 1898r. Ze zbiorów http://www.wikimedia.org.

Teodor Talowski publikował swoje liczne artykuły i projekty w wielu fachowych czasopismach i wydawnictwach. Należał również do redakcji czasopisma "Architekt" w latach 1901 -1903 i zamieścił w nim wiele swoich prac między innymi "Ossaryum", "Projekt konkursowy na kościół Sw. Elżbiety we Lwowie", "Dwór w Oborach" (1903r.) oraz "Kościół w Wadowicach Górnych" (1904r.).

Teodor Talowski był także malarzem. Malował już za czasów studiów, tworząc głównie akwarele z widokami architektury. Na jego obrazach przedstawione są również sceny rodzajowe oraz krajobrazy.


Pejzaż zimowy. Teodor Talowski. Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.


Widok od wschodu na dzisiejszą ulicę Miodową z narożnika dzisiejszej ulicy Dajwór. Akwarela Teodora Talowskiego z 1894 roku. Ze zbiorów http://www.wawel.net.

W naszym regionie Teodor Talowski zaprojektował kościoły w Wadowicach Górnych (1904r.) i Chorzelowie (1907-1908r.), przygotował niezrealizowany projekt grobowca rodziny Rejów w Przecławiu, w Lubzinie wykonał projekty pałacu dla rodziny Skrzeczyńskich (1899r.) i projekt kościoła parafialnego (1903-1905) oraz w Dobrzechowie projekt pałacu dla Michałowskich (1890r.) i projekt kościoła (1887-1894r.).

Kościół w Chorzelowie zbudowany został w 1907r. z fundacji rodziny Tarnowskich. Kościół to budowla neogotycka, zbudowana z cegły, z użyciem kamienia do detali architektonicznych podobnie jak inne projekty Talowskiego. Kościół jest trójnawowy. Wieża kwadratowa, nakryta ostrosłupowym hełmem z kamienną rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego ponadnaturalnej wielkości na ścianie frontowej w górnej kondygnacji. Z zewnątrz kościół opięty przyporami i obwiedziony gzymsami kostkowymi i fryzami. Ponadto ozdobiony bogatym detalem architektonicznym neogotyckim.


Projekt Teodora Talowskiego kościoła parafialnego w Chorzelowie.

Kościół Wadowicach Górnych jest zbudowany w stylu neogotyckim z cegły, z użyciem kamienia i pokryty blachą miedzianą. Jest on jednonawowy, z transeptem i krótkim prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Po bokach prezbiterium są dwie przybudówki zakrystyjne. Od frontu kościół ma wieżę kwadratową, która w górnej części jest węższa, opięta lizenoszkarpami, z ośmioboczną nadstawą zwieńczona iglicą. Wewnątrz kościół ma sklepienia gwiaździste i krzyżowe z bogatymi detalami architektonicznymi neogotyckimi i romańskimi. Na skrzyżowaniu kalenic dachu znajduje się wieżyczka z sygnaturką, która zwieńczona jest iglicą.


Niezrealizowana wersja projektu Teodora Talowskiego kościóła parafialnego w Wadowicach Górnych.

Jako ciekawostkę warto wspomnieć, że budynek gimnazjum w Mielcu przy ul. J. Kilińskiego zlecono do wykonania Tadeuszowi Tekielskiemu , architektowi z Rzeszowa, który w 1908r. zaprojektował monumentalny gmach gimnazjum. Tekielski był uczniem Teodora Talowskiego i wykonawcą jego wcześniejszych projektów. Tadeusz Talowski w 1906r. zaprojektował wraz z kosztorysem i planem technicznym gmach gimnazjum w Dębicy. Wykonawcą tego projektu był właśnie budowniczy Tadeusz Tekielski. W następstwie tej budowy w kwietniu 1906 roku Mielec zwrócił się do Tekielskiego z pismem : "Zasięgając w tym względzie potrzebnych wiadomości, nabrano przekonania, że Wielmożny Pan na budowę takowego gmachu gimnazjalnego w Dębicy wypracował był poprawiony po p. Talowskim plan i kosztorys, a nawet przyjąć miał budowę w przedsiębiorstwo na siebie pod przystępnymi warunkami. Z tego powodu i po myśli uchwały Rady Gminnej mieleckiej z 26 marca 1906 roku Zwierzchność Gm. o dnosi się niniejszym do W. Pana z prośbą o jak najszybsze powiadomienie czy by kontrakt o gmach gimnazjalny w Mielcu nie podpisał."[7]. Porównując oba budynki szkół widać duży wpływ mistrza na projekty Tekielskiego.

Pamiętajmy, że w naszym regionie są obiekty architektury o bogatej przeszłości nie tylko dla miłośników historii, ale również dla znawców architektury. Dbajmy o ich historię i zachowajmy ich oryginalny wygląd. Jest to również wskazówka dla nas, że dzisiaj wznoszone budynki publiczne za sto lat będą świadczyły o nas.

Mirosław Wnuk